Vòng xoáy vé số ‘mua đứt bán đoạn’: ‘3 không’ giữa doanh thu 155.500 tỉ đồng

Dù là lực lượng nòng cốt tạo nên lợi nhuận hàng chục nghìn tỉ đồng cho ngành xổ số, nhưng người bán vé số dạo hiện vẫn nằm ngoài “độ phủ” của luật Lao động. 

Trao đổi với PV Thanh Niên, luật sư Nguyễn Đình Thế, Đoàn luật sư TP.HCM cho rằng đã đến lúc cần định danh pháp lý và có cơ chế bảo vệ riêng cho nhóm lao động đặc thù này.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Người bán vé số dạo phải tự gánh toàn bộ rủi ro?

Theo luật sư Thế, giữa những con số tăng trưởng ấn tượng của ngành xổ số kiến thiết, hình ảnh người bán vé số dạo vẫn gắn liền với những bước chân rong ruổi và thu nhập bấp bênh từng ngày.

21 công ty xổ số kiến thiết khu vực miền Nam đạt doanh thu năm 2025 hơn 155.500 tỉ đồng (hơn 6 tỉ USD), nộp ngân sách gần 52.000 tỉ đồng.

Thông tin này được công bố tại Hội nghị xổ số kiến thiết khu vực miền Nam ngày 27.2 vừa qua, tại Cần Thơ. Theo đó, năm 2025, doanh thu xổ số truyền thống của 21 công ty xổ số kiến thiết khu vực miền Nam đạt 103% so với kế hoạch, tăng hơn 10,6% so năm 2024. Các công ty này có tỷ lệ tiêu thụ vé số bình quân 98,7%; trong đó 17 đơn vị đạt 100%.

Tuy nhiên, phía sau con số này là một thực tế trái ngược: người bán vé số dạo – lực lượng trực tiếp đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng lại gần như đứng ngoài mọi cơ chế bảo vệ chính thức.

Theo luật sư Nguyễn Đình Thế, người bán vé số dạo đang ở trong trạng thái pháp lý “3 không”: không hợp đồng lao động, không bảo hiểm bắt buộc và không có cơ chế bảo hộ an toàn lao động.

Căn cứ theo Nghị định 39/2007/NĐ-CP, người bán vé số dạo được xác định là “cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh”. Việc định danh này khiến họ bị xếp vào nhóm tự kinh doanh nhỏ lẻ, thay vì được xem là một phần của hệ thống phân phối chính thức.

“Họ không thể trở thành đại lý do rào cản về ký quỹ, tài sản bảo đảm theo quy định. Vì vậy, họ chỉ có thể giao dịch theo hình thức ‘mua đứt bán đoạn’ với đại lý cấp trên, đồng nghĩa với việc phải tự gánh toàn bộ rủi ro”, luật sư Thế phân tích.

Vì sao người bán vé số dạo không được coi là người lao động?

Một câu hỏi đặt ra là vì sao những người làm việc 12 – 16 giờ mỗi ngày, kể cả lễ tết, lại không được coi là người lao động? 

Theo luật sư Nguyễn Đình Thế, nguyên nhân nằm ở việc không đáp ứng đủ các yếu tố của quan hệ lao động theo bộ luật Lao động năm 2019.

Thứ nhất, không có tiền lương. Thu nhập của người bán vé số là phần chênh lệch giá (khoảng 10% hoa hồng), phụ thuộc hoàn toàn vào lượng vé bán được, không phải tiền công cố định.

Thứ hai, không có sự quản lý. Họ tự quyết định thời gian, địa điểm và cách thức bán hàng, không chịu sự điều hành hay kỷ luật lao động từ công ty xổ số.

Thứ ba, tự gánh chịu rủi ro kinh doanh. Nếu vé không bán hết, họ phải tự bỏ tiền túi để chịu lỗ, chưa kể các rủi ro như vé giả, cướp giật hay tai nạn giao thông.

“Người lao động không phải chịu rủi ro sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, trong khi người bán vé số dạo lại phải tự chịu toàn bộ. Đây là điểm khác biệt bản chất”, luật sư Thế nhấn mạnh.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Đứng ngoài “lưới an sinh”

Luật sư Thế cho rằng, việc không được công nhận là người lao động khiến người bán vé số dạo gần như đứng ngoài hệ thống an sinh xã hội bắt buộc. Họ không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội hay bảo hiểm y tế theo hình thức bắt buộc. Nếu muốn tham gia, họ chỉ có thể lựa chọn bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặc mua bảo hiểm y tế hộ gia đình.

Tuy nhiên, theo luật sư Thế, mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện khoảng 22% thu nhập là một rào cản lớn đối với nhóm có thu nhập thấp và bấp bênh. Dù từ 1.7.2025, bảo hiểm xã hội tự nguyện được bổ sung thêm các chế độ như thai sản và tai nạn lao động, nhưng khả năng tiếp cận của người bán vé số dạo vẫn còn hạn chế.

Trong khi đó, pháp luật hiện hành cũng chưa có cơ chế an sinh riêng dành cho nhóm này. Một số người có thể hưởng trợ cấp xã hội nếu thuộc diện người cao tuổi, khuyết tật hoặc hộ nghèo, nhưng mức hỗ trợ còn thấp, chưa tương xứng với rủi ro nghề nghiệp.

Không chỉ đứng ngoài hệ thống an sinh, theo luật sư Thế, người bán vé số dạo còn rơi vào tình trạng “không có chủ thể chịu trách nhiệm” khi xảy ra rủi ro.

Theo quy định, công ty xổ số và các đại lý không có nghĩa vụ pháp lý bắt buộc trong việc bảo hiểm hay hỗ trợ người bán dạo. Quan hệ giữa các bên chỉ là giao dịch mua bán hàng hóa.

Vì vậy, khi người bán vé số gặp tai nạn, bị cướp giật hoặc lừa đảo, việc hỗ trợ chủ yếu mang tính tự phát hoặc từ thiện, như từng diễn ra trong giai đoạn dịch Covid-19.

“Đây là nhóm lao động thường xuyên đối mặt với rủi ro trên đường phố nhưng lại không có bất kỳ chế độ tai nạn lao động nào. Đây là khoảng trống lớn của pháp luật”, luật sư Thế nhận định.

Cần cơ chế “trả ơn” xứng đáng

Từ thực trạng trên, luật sư Nguyễn Đình Thế cho rằng cần sớm xây dựng cơ chế bảo vệ riêng cho người bán vé số dạo. Luật sư nhấn mạnh, đây không chỉ là vấn đề nhân đạo mà còn là trách nhiệm hoàn trả lợi ích đối với lực lượng đã góp phần tạo ra nguồn thu lớn cho ngân sách.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Ba nhóm giải pháp được luật sư Thế đề xuất gồm:

• Định danh pháp lý rõ ràng: xây dựng mô hình “lao động có quan hệ đặc thù” hoặc “đại lý bán lẻ cá nhân”, kèm hợp đồng chuẩn và cơ chế bảo hiểm tai nạn.
• Thành lập quỹ an sinh ngành xổ số: trích 1 – 2% lợi nhuận trước thuế để hỗ trợ rủi ro, y tế cho người bán.
• Thành lập tổ chức đại diện: như nghiệp đoàn hoặc hội đoàn để bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ pháp lý.

“Khi có tổ chức đại diện, họ sẽ có tiếng nói rõ ràng hơn thay vì bị phân tán và yếu thế như hiện nay”, luật sư Thế nói và cho rằng trong bối cảnh ngành xổ số tiếp tục đóng góp nguồn thu lớn, câu chuyện về người bán vé số dạo không chỉ dừng lại ở an sinh xã hội, mà còn là vấn đề công bằng và trách nhiệm. 

Và việc xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng, đủ sức bảo vệ nhóm lao động đặc thù này sẽ là thước đo cho tính bao trùm và nhân văn của chính sách phát triển.

Nguồn: thanhnien.vn